طی سالهای متمادی که از عمر بشر و جامعه انسانی می گذرد دین تنها گزینه ای است که تقریبا تمام انسانها را در اختیار خود داشته است.جدا از ماهیت های متنوع و مختلفی که دین در جهان داشته ،تمامی مردم در ارتباط خود با جهان طبیعت و نیروهای موجود در آن اندیشه ای را برگزیده اند.دین در عرصه اجتماع سالهای متمادی خضوری چشمگیر داشت .روحانیون در کلیساها و در مساجد مسلمانان تمامی عرصه های زندگی بشری را در اختیار خود داشتند .آموزش وپرورش،اقتصاد،سیاست،تولید علم،و اخلاق همگی در اختیار دین و شارعان آن بوده است.
در اروپا با انقلاب صنعتی موج جدیدی از تفکر و حرکت غیر دینی بوجود آمد که دین را هر چه بیشتر از دخالت در امور مادی و طبیعی برحذر داشته و آن را محدود به عرصه خصوصی هر فردی نموده است.
چگونه دین مسیحیت مشروعیت خود را در بین مسیحیان از دست داده و اروپاییان را در هرچه آسمانی کردن دین و مفهوم آن کشانده است ؟این سئوال را می توان در نوع تفکرات اروپاییان و عمل کلیسا و شرایط فکری و اقتصادی و فرهنگی اروپا جستجو نمود.ولی در حال حاضر اکثریت عظیمی از جوامع بشری دارای دین می باشند و خود را ملزم به دستورات دینی میدانند.
در خاورمیانه که مهد و محل تولد بزرگترین ادیان الهی می باشد، در اعصار مختلفی از تاریخ ، چه در عرصه سیاست و چه در عرصه اقتصاد و همچنین در عرصه تولید علم بزرگترین واکنش بشری را در برابر دین می توان مشاهده نمود.
تعریف دین
انواع اعتقادات و سازمانهای دینی آن قدر فراوان است که محققان رسیدن به یک تعریف عموما پذیرفته شده از دبن را بسیار دشوار یافته اند.در غرب اکثر مردم دین را با مسیحیت یکی می دانند __اعتقاد به وجود متعالی که به ما فرمان می دهد تا در این دنیا به شیوه ای اخلاقی رفتار کنیم،و وعده فرا رسیدن یک زندگی پس از مرگ را می دهد.با وجود این ما نمی توانیم دین را به طور کلی با این اصطلاحات تعریف کنیم.این اعتقادات ،و بسیاری از جنبه های دیگر مسیحیت،در بیشتر ادیان جهان وجود ندارند.
انواع دین
در جوامع سنتی دین معمولا نقش اساسی در زندگی اجتماعی دارد.نمادها و شعایر دینی غالبا با فرهنگ مادی و هنری جامعه موسیقی،نقاشی یا کنده کاری،رقص،قصه گویی و ادبیاتدر آمیخته است.در فرهنگهای کوچک،هیچ گونه روحانیت حرفه ای وجود ندارد،اما همیشه افراد معینی هستندکه در دانش اعمال دینی(و اغلب جادویی)متخصص می شوند.
توتم آیینی و همزاد آیینی
اسلام،مسیحیت و یهودیت
پرنفوذترین ادیان سه گانه یکتاپرست در تاریخ جهان اسلام ،مسیحیت و یهودیت است.خاستگاه همه آنها در خاور نزدیک بوده و هر یک بر دیگری تأثیر گذارده است.
اسلام
مسیحیت
یهودیت
ادیان خاور دور
آیین هندو
آیین بودا،آیین کنفوسیوس،آیین تائو
نظریه های دین
رویکردهای جامعه شناختی نسبت به دین هنوز شدیدا تحت تأثیر اندیشه های سه نظریه پرداز کلاسیک جامعه شناسی ،یعنی مارکس ،دورکیم و وبر است.هیچ یک از این سه جامعه شناس خود مسیحی نبودند و همگی فکر می کردند که اهمیت دین در دوران امروزی کاهش خواهد یافت.آنها بر این باور بودند که اساسا که مذهب یک توهم است .طرفداران مذاهب مختلف ممکن است به طور کلی در مورد اعتبار اعتقاداتی که که دارند و شعایری که در آن مشارکت می کنند متقاعد شده باشند.
البته جامعه شناسان اسلامی هم دارای نظریات متنوع و مهمی در حیطه جامعه شناسی دینی میباشند که از جمله آنان می توان به دکتر علی شریعتی و آیت الله شهید مطهری اشاره نمود.در میان فلاسفه اسلامی تقریبا تمامی این فلاسفه نظریات قابل توجهی را ارائه کرده اند.خلاصه نظریات مسلمانان در این حیطه را می توان این گونه خلاصه نمود که آنان دین و فرایندهای آن را جدا از زندگی مادی در نظر نمی گیرند ،بلکه آن را در طول همدیگر می دانند.
انواع سازمان دینی
کلیساها و فرقه های مذهبی
مذاهب و کیشها
جنسیت و دین
دین به عنوان یک فرایندی که تمامی بخشهای زندگی بشری به چالش می کشاند ،در تأثیری متقابل که در افکار بشریت داردبه موجود مرد و زن نگاهی متفاوت دارد.سازمانهای دینی و روحانیت و کتب دینی در هر یک از ادیان ،رویکردی متمایز کننده به زن دارند .به طور مثال زن از رسیدن به قدرت معنوی در کلیسا منع گشته است.یا در اسلام وظایف و ساختار متفاوتی برای زن در نظر گرفته اند.
تحولات جاری در دین
دیدگاهی که مارکس ،دورکیم و وبر همگی در آن سهیم بودند این بود که دین سنتی بیش از پیش در دنیای مدرن بصورت امری حاشیه ای در می آید__و دنیوی شدن فرایندی اجتناب پذیر است. از این سه جامعه شناس شاید تنها وبر می توانست حدس بزند که یک نظام دینی سنتی مانند اسلام ممکن است تجدید حیات عمده ای پیدا بکند و پایه تحولات عمده سیاسی در اواخر قرن بیستم شود .با این همه این دقیقا همان چیزی است که در دهه 1980 در ایران رخ داد.در سالهای اخیر بنیاد گرایی اسلامی تأثیر قابل ملاحظه ای نیز بر سایر کشورهای خاورمیانه مانند مصر،سوریه و لبنان داشته است.چه چیزی این تجدید حیات پر دامنه اسلام را تبیین می کند؟
(منبع : دانشمنامه اینتر نتی رشد)
جامعه شناسی دین(سید حسین میررضی)
جامعه شناسی دین، جابر دانش، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و معارف، 1386، 427 ص، قطع رقعی
دین به عنوان پدیده ای فرهنگی و اجتماعی در طول حیات خود در قالب گروه ها، نهادها، سازمان ها و دیگر تجلیات اجتماعی متنوعی ظاهر گردیده که تا کنون از همین زوایا شایان تامل و بررسی شناخته شده است. با این وجود زمان چندانی از بررسی های روشمند اجتماعی در این عرصه نمی گذرد. یکی از شاخه های مهم در مطالعات دین پژوهی «جامعه شناسی دین» است. این رشته که به مطالعه دین از منظری اجتماعی پرداخته و به دنبال تحلیل قاعده مند و منظم پدیده های دینی از طریق به کارگیری مفاهیم و روش های جامعه شناسی است، قصد دارد دریابد اعمال و اعتقادات دینی یک گروه خاص چگونه در جامعه ایفای نقش می کند. جامعه شناس دین با رویکردی غیر متعهدانه به موضوع دین می نگرد و سعی دارد نقش دین در جامعه و اهمیت تاثیر آن بر تاریخ بشری و مسایل اجتماعی را مورد توجه قرار دهد.
در این اثر جابر دانش با تبیین عرصه های مطالعاتی در حوزه مسایل دینی، به سیر تاریخی و اندیشه های بزرگان جامعه شناسی دین پرداخته و موقعیت کنونی این مباحث را در جهان و ایران مورد مداقه قرار داده است. وی در این کتاب با دو رویکرد موضوعی و تاریخی به طور تفصیلی مباحث عمده و مهم در حوزه جامعه شناسی دین را مورد بحث قرار داده است.
مولف پیش از پرداختن به مسئله جامعه شناسی دین، برای تبیین این مسئله ابتدا از مقدمات آغاز کرده و از جمله مقدمات لازم برای رسیدن به مسئله جامعه شناسی دین را، تبیین دین پژوهی و زیر شاخه ها و مجموعه های مرتبط به آن قلمداد کرده است. از این رو وی در فصل اول پس از تعریف دین پژوهی و بیان حیطه های آن به معرفی رشته های مختلف دین پژوهی (اعم از کلام، فلسفه دین، تاریخ ادیان، پدیدار شناسی دین، روان شناسی دین، جامعه شناسی دین و مردم شناسی دین) پرداخته و به تبیین ماهیت و راه و روش هر کدام از این رشته ها مبادرت نموده است. مولف در این فصل که با عنوان «دین پژوهی چیست؟» به رشته تحریر در آمده تبیین چیستی دین پژوهی، حیطه های مختلف و وجوه تمایزات و تشابهات را مورد هدف قرار داده است. در فصل «چیستی جامعه شناسی» که عنوان فصل دوم کتاب را به خود اختصاص داده، مولف پس از تعریف جامعه شناسی و بیان موضوع آن به تشریح سیری در تکوین جامعه شناسی پرداخته و نیز برخی مباحث فلسفه جامعه شناسی تحت دو عنوان روش شناسی و تفکر نظری را مطرح می کند. پس از تاملی بر جنبه های مختلف دین پژوهی و تعاریف و وجوه تمایزات آن ها و نیز بررسی مبادی جامعه شناسی و روش شناسی آن ها، مولف عنوان فصل سوم را به «جامعه شناسی دین» اختصاص داده است. وی در ابتدای این فصل جامعه شناسی دین را اینگونه تعریف می کند: «جامعه شناسی دین معرفتی است ناظر به دین محقق، که به بخشی خاص از ادیان-ابعاد اجتماعی آن- نظر دارد و با رویکردی غیر متعهدانه، هیچ التزام پیشینی نسبت به موضوع خویش ندارد. لذا در این منظر بدون توجه به صدق و کذب گزاره های دینی و ارزش گذاری و داوری بین ادیان، وجود خارجی و تاریخی دین مورد تحلیل و بررسی جامعه شناختی قرار می گیرد » (ص 81). با این وجود وی تعاریف متعددی که جامعه شناسان دین از این حوزه دارند را نیز در ذیل این فصل مطرح می کند. در این فصل پس از تبیین چیستی جامعه شناسی، مولف اقدام به طرح جامعه شناسی دین و عرصه های مطالعاتی آن نموده و سپس نسبت جامعه شناسی دین و عرصه های دیگر دین پژوهی را مورد بررسی قرار داده است. نیز رهیافت های مطالعات جامعه شناختی در دین (مانند رهیافت تقلیل گرایی، واقع گرایی نمادین و...) و تعاریف جامعه شناختی دین (مانند تعاریف کارکردی دین و ...) از جمله مباحثی است که مولف در فصل سوم به بحث و بررسی پیرامون آن مبادرت نموده است. «عرصه های مطالعاتی جامعه شناسی دین» مبحثی است که در فصل چهارم، نویسنده در ذیل آن به تشریح رابطه میان دین و برساخت های اجتماعی و فرهنگی اشاره کرده و به تحلیل و بررسی مفاهیم مصطلح در حوزه جامعه شناسی دین مانند فرقه، نحله، کیش و ایده دنیوی شدن پرداخته است. همچنین تحولات جاری در دین ( از جمله گسترش دین اسلام، اسلام و غرب و رادیکالیسم و احیاگری) و جنبش های دینی نوین مباحثی است که در این فصل مطرح شده اند. در فصل پنجم و ششم این کتاب با عناوین «سیر تاریخی مطالعات جامعه شناختی در دین» و «اندیشه های بزرگان جامعه شناسی دین» نویسنده به بررسی سیر تاریخی مطالعات جامعه شناختی در دین و معرفی جامعه شناسان بزرگ دین و نظریات آن ها می پردازد. به اعتقاد وی ذکر اندیشه بزرگان این حوزه و اشاره به کلیات آرای آن ها از لوازم اجتناب ناپذیر رهیافت تاریخی است که این امر موجب گستردگی فصل ششم در ارتباط با این مباحث شده است. موقعیت کنونی جامعه شناسی دین در جهان و ایران مسائلی است که از سوی جابر دانش در فصل پایانی کتاب مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. وی در این فصل سعی دارد با یادآوری موقعیت این رشته، مختصات مطالعات جامعه شناسی دین را در دنیا و جامعه کنونی ایران تبیین کند.
کتاب جامعه شناسی دین کوششی است برای معرفی ابعاد مختلف این حوزه و بیان تعاریف و وجوه تشابهات و تفاوت ها در این عرصه که از سوی جابر دانش نویسنده این اثر صورت گرفته است. کتاب در بر دارنده اطلاعاتی کلی از مباحث این حوزه است و خواننده را با مسائل و مباحثی که این حوزه با آن سر و کار دارد آشنا می سازد. از این رو علاوه بر محققان و پژوهشگران در حوزه دین، می تواند کتابی سودمند و راهگشا برای علاقه مندان به حوزه جامعه شناسی دین نیز واقع شود. نثر روان، وجود فهرست تفصیلی و واژه نامه موجب سهولت در خواندن، نظم ذهنی مخاطب و آگاهی از پاره ای لغات تخصصی در این حوزه به زبان اصلی گردیده، اما عدم وجود نمایه کار را برای محققان و پژوهشگران در این عرصه دشوار نموده است.